Co to jest niepożądanie działanie leku (NDL)?

Działaniem niepożądanym produktu leczniczego – jest każde niekorzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego, występujące podczas stosowania dawek zalecanych u ludzi w leczeniu chorób, w celach profilaktycznych, diagnostycznych lub modyfikacji funkcji fizjologicznych.

 

Definicja ta nie odnosi się do mechanizmu powstawania niepożądanego działania leku, obejmuje więc także różnego typu reakcje nadwrażliwości i interakcje pomiędzy lekami.

Niepożądane działanie leku typu A (adverse drug reaction type A) (drug action – determinowane właściwościami leku)

Reakcje zależne od właściwości farmakologicznych leku. Częstość i nasilenie reakcji zależy od zastosowanej dawki. Czynniki takie jak podeszły wiek, stan zdrowia, współtowarzyszące choroby, ciąża mogą mieć wpływ na wystąpienie objawu. Reakcje tego typu można zmniejszyć lub wyeliminować przez zmniejszenie dawki. Można ich także w wielu przypadkach uniknąć dostosowując leczenie do indywidualnego chorego.

Reakcje są wynikiem braku selektywności w działaniu leku, w większości przypadków są przewidywalne (pod warunkiem dobrej znajomości pacjenta i właściwości farmakologicznych leku). Reakcje te nie wynikają ze zmienionej jakościowo reakcji organizmu. Mała selektywność może dotyczyć substratu (działanie na wiele tkanek lub narządów) lub mechanizmów działania (mnogie mechanizmy działania).

Działanie typu A to działanie „ilościowe”, przede wszystkim nadmierny efekt leku.

Przyczyny reakcji typu A:

- chory otrzymuje więcej leku niż zwykle jest to potrzebne

- chory otrzymuje dawkę leku nie odbiegającą od przeciętnej, ale charakterystyka farmakokinetyczna powoduje, że dawka ta jest dla tego pacjenta zbyt duża (zwolniona biotransformacja, upośledzone wydalanie, podwyższona biodostępność)

- podana dawka powoduje wytworzenie prawidłowych stężeń leku, ale chory ma podwyższoną wrażliwość na lek (rzadko).

Działanie może polegać na:

  1. Nadmiernym efekcie terapeutycznym np. lek podajemy z powodu tachykardii i powoduje on bradykardię
  2. Działaniu ubocznym farmakodynamicznym- reakcja trwa tak długo jak lek jest obecny w organizmie
  3. Działaniu ubocznym toksycznym- uszkodzenie komórek, narządów lub tkanek trwa dużej niż obecność leku w organizmie, czyli utrzymuje się mimo eliminacji leku. Może mieć charakter trwały np. toksyczność kumulatywna aspiryny
  4. Działaniu wtórnym - reakcja jest wtórnym skutkiem zmian powodowanym przez lek w organizmie np. zakażenie po stosowaniu kortykosteroidów, które obniżają odporność
  5. Interakcji z innymi lekami.

Niepożądane działanie leku typ B (adverse drug reaction type B),( patient reaction,

działanie determinowane cechami pacjenta)

Nasilenie i częstość reakcji nie zależy od zastosowanej dawki leku, ponieważ reakcja maksymalna występuje z reguły po dawce wielokrotnie niższej od terapeutycznej. Najmniejsze dawki leku wywołać mogą niekorzystną reakcje np. agranulocytozę po piramidonie. Reakcje związane są z odmienną jakościowo odpowiedzią organizmu na lek, często są trudno przewidywalne lub niemożliwe do przewidzenia. Stanowią niewielki odsetek reakcji niepożądanych, ale często mają ciężki przebieg. Mogą to być nawet reakcje zagrażające życiu. Zgodnie z obecnie stosowaną terminologią są to reakcje z nadwrażliwości.

Nadwrażliwości alergicznej (reakcja na lek, jakościowo odmienna od powszechnie spotykanej, występuje po co najmniej drugim kontakcie z lekiem lub substancją powodującą wystąpienie alergii krzyżowej), gdzie mechanizm immunologiczny jest pewny lub bardzo prawdopodobny oraz nadwrażliwości niealergicznej (reakcja na lek jakościowo odmienna od powszechnie spotykanej, pojawiająca się po pierwszym kontakcie z lekiem i występująca bardzo rzadko), gdzie mechanizm immunologiczny jest wykluczony (np. genetyczne uwarunkowania) a zdarza się, że w ogóle nie znamy mechanizmu występowania reakcji.

Niepożądane działanie leku typu C (adverse drug reaction type C) (not true drug reaction)

Reakcja, którą można wykryć analizując dane w odniesieniu do populacji, trudna do udowodnienia w przypadku konkretnego pacjenta.

Przykład:

Choroba zakrzepowa występująca u kobiet zażywających doustne środki antykoncepcyjne. Badania epidemiologiczne wykazały, że stosowanie pigułek antykoncepcyjnych zwiększa ryzyko wystąpienia choroby zakrzepowej, ale w przypadku indywidualnej pacjentki nie można udowodnić, że środek antykoncepcyjny spowodował chorobę („związek przyczynowy” a nie „powód”).

Niepożądane działanie leku typu D - działanie opóźnione (adverse drug reaction type D)

Działanie występujące po długim czasie od początku leczenia, a nawet po jego zakończeniu

Przykład:

- nowotwory narządów rodnych u kobiet, których matki w czasie ciąży leczone były

stilbestrolem

- choroba Creutzfelda-Jacoba u pacjentów leczonych hormonem wzrostu pochodzenia

naturalnego

- działanie teratogenne np. izotretinoiny, talidomidu, leflunomidu

- rzekomobłoniaste zapalenie jelit po antybiotykoterapii.

Niepożądane działanie leku typu E (adverse drug reaction type E)

Reakcja pojawiająca się po przerwaniu lub zakończeniu terapii. Na przykład zaostrzenie choroby wieńcowej po nagłym odstawieniu leku beta adrenolitycznego.

Działanie niepożądane typu F (adverse drug reaction type F).

Brak skuteczności terapii mimo podania zalecanej dawki leku. Nieskuteczność leczenia bywa zaliczana do działania niepożądanego, jeżeli jest nieoczekiwana i przekracza wyraźnie częstość niepowodzeń charakterystyczną dla danego leku.

Dotyczy więc szczególnych sytuacji, a nie wszystkich grup leków, bowiem z definicji żaden lek nie jest skuteczny w odniesieniu do wszystkich pacjentów, którym się go podaje. Zgłoszeniu podlegają przypadki braku skuteczności antybiotyku ( możliwość wykrycia rozwijającej się oporności bakterii), brak skuteczności szczepionek, brak skuteczności środków antykoncepcyjnych (np. interakcja z jednocześnie stosowanym innym produktem leczniczym), brak skuteczności leków w wyniku powstawania przeciwciał np. brak skuteczności insuliny w wyniku powstania przeciwciał. Ten sam podział odnosi się zarówno do leków syntetycznych jak i do produktów pochodzenia naturalnego. Z praktycznego punktu widzenia najważniejsze jest rozgraniczenie czy daną reakcję można przewidzieć czy nie.

Inny podział działań niepożądanych na typy:

1) działanie niepożądane związane z dawką – typ A (od słowa augmented) np. nadmierne obniżenie ciśnienia tętniczego po lekach hipotensyjnych

2) działanie niepożądane nie związane z dawką – typ B ( od słowa bizzare) np.

agranulocytoza po metamizolu

3) działanie niepożądane związane z dawką i czasem – typ C (od słowa chronic use)

Działanie niepożądane typu C długotrwałe podawanie leku np. zespół skórno-oczny po praktololu, retinopatia po długotrwałym zażywaniu chlorochiny (kumulacja leku w siatkówce).

4) działanie niepożądane związane z czasem, opóźnione- typ D (od słowa delayed)

5) działanie niepożądane związane z zakończeniem terapii –typ E (od słowa end of use)

6) działanie niepożądane definiowane jako nieskuteczność terapii- typ F (od słowa failure of therapy).

Działania niepożądane dzielimy także na:

Działania obiektywne - reakcje chorego podlegające obiektywnej ocenie np. poprzez przeprowadzenie badań diagnostycznych - oznaczenie liczby krwinek, ekg, zdjęcie rentgenowskie.

Działania subiektywne – odczuwane przez pacjenta, nie zawsze łatwe do oceny np. ból głowy, zmiana nastroju.

Różnica pomiędzy powyższymi typami NDL

typ Atyp B
możliwe do przewidzenianieprzewidywalne
zwykle zależne od dawkirzadko zależne od dawki
występują często (70- 80%)występują rzadko (20- 30%)
rzadko są powodem zgonuzwiązane z wyższą w stosunku do typu A częstością zgonów
zmniejszone nasilenie lub ustąpienie po zmniejszeniu dawkizwykle wymagają przerwania podawania

 

 

Źródło: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych

Nasz serwis używa cookies. Korzystanie z serwisu bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym i że wyrażasz zgodę na ich używanie. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia w swojej przeglądarce. Więcej o plikach cookies w Polityce prywatności

PUBLIC !!